Les 1: Persoonlijke waarden en normen

Waarden

Je hoort mensen weleens praten over normen en waarden. Maar wat zijn het eigenlijk? Waarden kun je het best omschrijven als idealen die betekenis geven aan je leven. In mijn praktijk zeg ik weleens: ‘Dat waar je voor gaat en waar je voor staat.’ Het zijn ook voorwaarden om je gelukkig te voelen en goed te functioneren. Het is het je waard om voor te vechten. Je gezin bijvoorbeeld. Of een voorbeeld van iemand die rechtvaardigheid enorm belangrijk vindt. Die voelt de drang om bijvoorbeeld te strijden voor de rechten van mensen door werk te doen voor de vakbond.

Waarden geven aan wat voor jou belangrijk is. Het zijn de dingen die voor jou in je leven heel erg belangrijk en waardevol zijn. Ze drijven je, stoken het vlammetje in je op en werken als je interne motortje. Het woord passie hoort hier ook goed bij. Het zijn dingen waar je naar streeft, waarvoor je je wilt inzetten. Als je volgens je waarden leeft, voel je rust, flow, energie, je hebt het gevoel dat je leven klopt. Zelfs als je confrontaties in je leven hebt, maar wel je waarden trouwt blijft, dan voelt dat nog als oké. Je voelt dat je op jezelf kunt bouwen en dat geeft zelfvertrouwen.

Als je te weinig naar je waarden leeft, zorgt dat vaak voor negatieve gevoelens zoals ontevredenheid, onrust, stress, frustratie, niet gelukkig zijn, twijfel, gebrek aan energie en passie en soms leidt het zelfs tot een burn-out. Het zorgt er ook vaak voor dat het lastig is om keuzes te maken. Daarom is de tekst in dit plaatje zo treffend. Als je veel wel leuk en belangrijk vindt, dan vind je dus niet een paar dingen echt heel erg belangrijk. Logisch dat keuzes maken lastig is! En dan heb je ook nog te maken met normen…

Wat wil ik met mijn leven?

Normen

Normen kun je uitleggen als geschreven en ongeschreven gedragsregels of richtlijnen. Normen geven aan wat volgens jou en andere mensen niet mag of juist moet. Er zit een oordeel aan vast. ‘Zo hoort het.’ Je normen overschrijden voelt als ‘fout’.

Als je altijd maar probeert aan de normen van anderen te voldoen, dan veroorzaakt dat allerlei negatieve emoties zoals onrust, stress, boosheid en verdriet en het kost heel veel energie.
Normen zijn ook goed. Ze vormen je karakter, sturen je en geven richting. Als je norm is: ‘Ik moet altijd mijn best doen’ dan is de kans groot dat je al veel in je leven bereikt hebt. Bepaalde normen helpen je dus heel erg. We gaan kijken welke normen bij jou passen en ‘jou dienen’ maar ook welke normen je wel nastreeft maar eigenlijk niet passen bij wie je bent of wilt zijn.

Maatschappelijke normen

Ook in de maatschappij hebben we veel te maken met normen. We hebben verkeersregels opgesteld (norm= mensen van rechts hebben voorrang) om een maatschappelijke waarde ‘veiligheid’ te beschermen. Vroeger kreeg je tijdens je opvoeding maar ook van andere mensen die invloed op je hadden, normen mee. Maar ook in de maatschappij, een familie, vriendengroep, dorp of gemeenschap zijn er allerlei normen die best heel dwingend over kunnen komen en je misschien meer ‘sturen’ dan je beseft . Even wat voorbeelden van normen:

  1. Behandel de ander zoals je zelf ook behandeld wilt worden.
  2. Ik ben een man dus ik mag niet huilen.
  3. Jij bent de oudste, dus je moet ook de wijste zijn.
  4. Je moet eerst de dingen doen die je moet doen, daarna pas de dingen die je wil doen.
  5. Moeders horen niet fulltime te werken.
  6. Je moet zorgen voor een goede opleiding en een vaste baan.
  7. Het huis moet altijd opgeruimd en schoon zijn.
  8. Je moet u zeggen tegen oudere mensen.
  9. Ik moet altijd presteren.
  10. Ik mag mezelf niet op de borst kloppen.
  11. Ik moet altijd aardig zijn.
  12. Ik moet rekening houden met andere mensen.
  13. Ik moet mijn best doen.
  14. Ik moet dingen onder controle hebben.
  15. Ik mag niet zeuren.
  16. Mijn mening moet feitelijk onderbouwd zijn.
  17. Ik mag andere mensen niet teleurstellen.

Normen hebben dus veel te maken met hoe mensen vinden ‘dat het hoort’. Het zijn ook de verwachtingen die anderen van jou hebben op basis van hun normen.

Hoe zit het met jouw normen?

Als je kijkt naar bovenstaande normen, herken je er misschien wel een paar. Schrijf een paar normen op die in jouw leven gelden. Er zijn drie vragen die je hierbij kunnen helpen:

  1. Wat mag ik nooit van mezelf?
  2. Wat moet ik altijd van mezelf?
  3. Waar streef ik altijd naar?

Normen geven je een gevoel van veiligheid

Als je voldoet aan je normen, dan is het oké. Doe je dat niet, dan zullen mensen je misschien afwijzen of wat van je vinden en dat voelt niet goed. Wij zijn wezens die geprogrammeerd zijn om te overleven en als je afgewezen wordt door mensen, kun je weleens alleen komen te staan en dat overleef je misschien niet. Dat kan een onbewuste angst zijn ook al is het niet waarschijnlijk dat we eraan dood gaan. Heel vroeger in de oertijd was de kans dat je het in je eentje niet zou overleven wel waarschijnlijk. Toen was je afhankelijk van een bepaalde gemeenschap. De angst om uitgesloten te worden, zit nog steeds in ons. Onze hersenen (het deel dat reptielenbrein wordt genoemd) is helemaal niet zo geëvolueerd als je zou denken. Het is dus heel normaal dat je de behoefte hebt om geaccepteerd te worden. Je normen zijn dus een soort houvast om geaccepteerd te worden door de mensen om je heen.

Normen kunnen je ook in de weg staan bij het doorbreken van ongezonde gewoontes. Eigenlijk wil je niet meer roken en drinken maar als je uitgaat met vrienden noemen ze je saai als je cola drinkt en sigaretten afslaat. Je norm: ‘Ik moet gezellig zijn’ of ‘Ik mag niet saai zijn’ conflicteert dan met je behoefte om gezonder te leven. Als we die even wat verder afpellen zoals ze dat zo mooi zeggen, dan heb je dus een behoefte aan geaccepteerd worden en een behoefte aan een gezonder leven. Je weegt – soms heel onbewust – af wat op dat moment belangrijker voor je is. In dit geval is dat de behoefte om geaccepteerd te worden. En hup! Daar ga je weer. Je neemt het drankje en de sigaret aan.

Je waarden kunnen afwijken van die van je ouders

Waarden komen voort uit bepaalde levenservaringen en behoeften. Zo kan het zijn dat jouw ouders vroeger armoede hebben gekend waardoor er een sterke behoefte aan financiële zekerheid ontstond. Jij bent inmiddels volwassen en hebt geen armoede gekend waardoor jij andere behoeften ontwikkelde. Daardoor ontstonden ook andere persoonlijke waarden. Je ziet dat ook vaak in generaties: er zijn verschillen in hoe ze naar de wereld kijken. De twintigers van nu willen werk dat zingeving geeft. Hun ouders vinden vaak dat (financiële) zekerheid belangrijker is. ‘Eerst maar zorgen voor inkomsten, dan kun je daarna wel kijken of er misschien een leukere baan is.’

Als normen passen bij jouw persoonlijke waarden – ik zeg altijd: als ze je persoonlijke waarden dienen – dan is er niets aan de hand. Als je volgens bepaalde normen leeft die niet passen bij jouw eigen waarden, ook al heb je ze van je ouders meegekregen, dan merk je dit aan jezelf. Ze noemen dat een innerlijk conflict. Dat uit zich in negatieve gedachten, gevoelens en emoties.
Stel je eens voor dat je van huis uit meegekregen hebt dat het belangrijk is dat je een huis koopt en dat je deze goed onderhoudt en schoonmaakt. Daar zit je dan in je koophuis. Je bent aan het stofzuigen want je ouders komen zo maar het liefst zou je wat leuks gaan doen. Elke keer als je erop uit gaat, lekker een dagje weg, dan voel je je schuldig omdat je die tijd beter had kunnen besteden aan het opruimen en schoonmaken van je huis. Jij gaat liever op reis dan geld uitgeven aan het vervangen van de kozijnen. Het kan zijn dat jouw ouders ‘veiligheid’ en ‘zekerheid’ in hun lijstje van persoonlijk waarden hebben staan. Maar voor jou zijn ‘avontuur’ en ‘vrijheid’ belang. Het schuldgevoel kan een innerlijk conflict zijn van botsende kernwaarden en normen.
Het kan ook zijn dat jij moeder bent en ervoor gekozen hebt thuis te zijn om voor de kinderen te zorgen. Steeds als je mensen uit moet leggen dat je niet werkt, voel je afkeuring en heb je het gevoel dat je het uit moet leggen. Het lijkt wel alsof je als moeder een baan moet hebben om erbij te horen. Ook dat kan zorgen voor vervelende gevoelens. Hier is dan ook weer sprake van een verschil tussen jouw normen en die van een ander. En natuurlijk zijn deze normen weer gebaseerd op bepaalde waarden. Misschien botsen waarden als ‘aandacht en toewijding’ en ‘onafhankelijkheid’ wel met elkaar. Kun jij nog meer waarden bedenken die hier zouden kunnen verschillen?

Wist je dat veel mensen zich helemaal niet bewust zijn van de normen en waarden die ze naleven? En dat het vaak zorgt voor ongelukkige, niet altijd goed te duiden gevoelens als je niet volgens je eigen waarden leeft? En wist je ook dat er binnen organisaties en bedrijven ook normen en waarden zijn? En als die niet bij jou passen, dat dat je geluksgevoel ‘naar beneden kan halen’? Het kan zijn, dat je je dan niet op je plek voelt of dat je je regelmatig irriteert aan dingen die bij de betreffende cultuur horen.

Daarom starten we dit online programma met het onderzoek naar je persoonlijke waarden. Als je ontdekt wie je werkelijk bent en wat je drijft, is het antwoord op de vraag: ‘Wat wil ik echt?’ maar ook het maken van keuzes een stuk gemakkelijker!

Persoonlijke waarden hangen ook samen met je kwaliteiten. Daarover gaan we het hebben in een andere module. Als je leeft volgens je persoonlijke waarden, dan weet je waarvoor je je bed uit wilt komen en het zorgt ervoor dat je interne motortje gaat lopen. Mensen die leven volgens hun persoonlijke waarden en dat combineren met hun kwaliteiten, die voelen passie en worden als het ware gedreven om de dingen te doen die ze willen doen. Ze ervaren veel flow in hun leven, dingen lijken vanzelf te gaan en ze voelen veel energie.

Weerstand voelen en (innerlijke) conflicten

Voordat we met het onderzoek starten eerst nog even een laatste stukje theorie. We hebben het er al over gehad: als je iets moet doen wat totaal niet strookt met je persoonlijke waarden, dan voel je weerstand. Maar ook als iemand iets doet wat niet overeenkomt met een van jouw persoonlijk waarden en normen, dan conflicteert dat bij jou. Een voorbeeld is een man met ‘eerlijkheid’ als persoonlijke waarde. Daarbij hoort de norm: ‘Je mag niet liegen.’ Hij hoort dat iemand iets over hem zegt wat totaal niet klopt. Hij vindt dat oneerlijk want diegene liegt. Hij voelt zijn hartslag omhoog gaan en wordt ontzettend boos en verdrietig. Hij voelt onmacht. ‘Hoe kan iemand zo oneerlijk zijn?’ Hier is duidelijk sprake van een innerlijk conflict omdat het gedrag van de ander botst met zijn persoonlijke waarde.
Een ander voorbeeld is een vrouw met de kernwaarde ‘vrijheid’. Zij werkt op een kantoor waar ze maar weinig zelf mag bepalen. Ze krijgt taken opgelegd, het rooster wordt voor haar bepaald en nou hoorde ze vandaag dat ze niet zelf mag bepalen wanneer ze vakantie heeft. Ze is woest! Ze belt haar vriendin en zegt dat ze niet langer bij deze k**organisatie kan werken. Hier merk je dat haar behoefte aan vrijheid ernstig wordt aangetast. Het woord ‘behoefte’ past ook heel goed bij je kernwaarden. Onze persoonlijke waarden zijn afgeleid van onze behoeften. Kun je je daarom voorstellen dat als je niet voorziet in je behoeften, als je niet krijgt wat je nodig hebt, dat je niet gelukkig kunt zijn?

We gaan op zoek naar je belangrijkste persoonlijke waarden. Kijk hiervoor maar naar de woorden in de afbeelding. Het zijn er veel, I know! Bij welk woord voel je iets positiefs? Welke woorden springen er echt voor jou uit? Denk er niet teveel over na! Schrijf minimaal 7, maximaal 10 woorden op die jou in positieve zin iets doen.

Veel woorden hebben raakvlakken met elkaar of zijn een beetje hetzelfde. Geeft niets, pik gewoon de woorden eruit en we kijken later of we woorden kunnen clusteren of dat er een woord is dat het beste past bij jou. We gebruiken verschillende woorden omdat een woord voor iedereen een andere betekenis heeft. Zo is een van mijn kernwaarden ‘avontuur’. Een ander denkt dat ik dan bijvoorbeeld graag van bruggen bungeejump en bergen beklim maar voor mij betekent het woord: afwisseling, verandering, nieuwe dingen, mensen en culturen leren kennen, reizen, op pad, uitdaging en geprikkeld worden. Ik noem het avontuur maar jij noemt het misschien wel afwisseling en uitdaging. Voor mij is het meer dan dat en dekt het woord avontuur de lading.

Handige tip!

Om een gevoel te krijgen bij wat je persoonlijke waarden zijn en wanneer die een rol spelen, kun je het woord ‘voorwaarden’ onthouden. Stel dat je op vakantie gaat, welke voorwaarden stel jij dan aan je vakantie om te kunnen genieten? Is dat rust? Avontuur? Afwisseling? Of juist zekerheid? Wil je elke keer naar dezelfde bestemming of wil je elke keer iets nieuws ontdekken?

Hetzelfde geldt voor je werk. Onder welke voorwaarden presteer jij op je best? Is dat in een team waar eigen verantwoordelijkheid belangrijk is? Waarin je vrijheid hebt om je werk te doen zoals jij dat wilt? Of waarin je elke dag weet wat je te wachten staat?